دانشگاه اصفهان
دانشکده: اهل البیت (ع)
گروه: علوم حدیث
پایان نامهی کارشناسی ارشد رشتهی علوم حدیث گروه اقتصاد اسلامی
تحلیل الگوي پوشش ریسک و بیمه در نظام مالی اسلامی (مطالعه تطبیقی آراء دانشمندان اسلامی)
استاد راهنما:
دکتر حجتالله عبدالملکی
استاد مشاور:
دکتر غدیر مهدوی کلیشمی
پژوهشگر:
سمانه مزرعه فراهانی
بهمن ماه 1392
کليه حقوق مادي مترتب بر نتايج مطالعات، ابتکارات و نوآوري هاي ناشي از تحقيق موضوع اين پايان نامه متعلق به دانشگاه اصفهان است. دانشجو موظف به رعایت آییننامه و منشور اخلاق در پژوهش برای ارائه و یا چاپ مطالب مستخرج از پایاننامه خود میباشد.

تقدیر و تشکر:
سپاس خدای را که اول است و آخر، و ظاهر است و باطن. به شکرانهی اتمام این پایان نامه و به مصداق آیه شریفه «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق » بسی شایسته است خدمت پدر عزیز و مادر بزرگوار و نمونهام که معلم زندگی من است و مجموعه خانوادهی عزیزم بویژه بابت همدلی و همراهی خواهرم خانم سمیرا مزرعه فراهانی مراتب سپاس قلبی و زبانی و إنشاءالله عملی خود را اعلام بدارم. همچنین بر خود واجب میدانم از جناب آقای دکتر امیرحسین بانکیپور مؤسس دانشکدهی اهلالبیت (ع) دانشگاه اصفهان به دلیل وسعت نظر و زحماتشان تشکر نمایم. اما از آنجایی که تجلیل از معلم، سپاس از انسانی است که هدف و غایت آفرینش را تأمین می کند و سلامت امانتهایی را که به دستش سپرده اند، تضمین؛ بر حسب وظیفه از استاد فرزانه و توانا و دلسوز جناب آقای دکتر حجتاله عبدالملکی که زحمت راهنمایی این کار را بر عهده گرفته بودند و من افتخار شاگردی ایشان را دارم و نیز از حمایتهای جناب آقای دکتر غدیر مهدوی که مشاور من در انجام پایان نامه بودند و همچنین از حضور داوران محترم جناب آقای دکتر محمدرضا حیدری و جناب آقای دکتر مهدی طغیانی تشکر صمیمانه دارم. بسیار بر من لازم است که از جناب آقای دکتر ابوالقاسم توحیدینیا به دلیل بلندی نظر و کمکهای بی چشمداشت در مسیر کارم و نیز از زحمات برادر بزرگوارم جناب آقای محسن صدری مسئول دفتر ریاست دانشکده اهلالبیت (ع) که با سعهی صدر در طول مدت تحصیل همیشه دلسوز بودهاند تشکر کنم. در پایان از خداوند عزّوجل اجر فراوان برای سروران گرامی خویش خواهانم. باشد که بدین ترتیب بتوانم گوشهای از زحمات ایشان را سپاس گویم.
تقدیم به:
تقدیمی با احترام به روح بلند پرستوی گمنام کانال کمیل، شهید مفقودالجسد «ابراهیم هادی»
چکيده
در این تحقیق تبیین مفهوم، مبانی و ساختار نظریهی بیمه و پوشش ریسک در اقتصاد اسلامی مدّنظر بوده است. همچنین انجام یک مطالعهی تطبیقی بین آراء اندیشمندان مسلمان در مورد بیمه در مالیهی اسلامی به منظور روشن شدن محل اختلاف و تبیین مرز دانش در این حوزه صورت گرفته است. لذا در این راستا لازم بود تا ابتدا مفهوم نظری ریسک و روشهای مدیریت آن مورد توجه قرار گیرد، سپس از این رهگذر وارد بحث بیمه به عنوان یک تکنیک عملی و مالی جهت مدیریت ریسک در اقتصاد متعارف شده، آتگاه به دلیل اقتضای فضای تحقیق در ادامه با توجه به روشهای معمول و شناخته شده در جهان به توضیح پیرامون پوشش ریسک و تکافل به عنوان جایگزین بیمهی متعارف در اقتصاد اسلامی پرداخنه شده است. در پژوهش حاضر با استفاده از مطالعات کتابخانهای در مرحلهی اول مباحث ریسک و بیمه در دو گسترهی اقتصاد متعارف و اسلامی توصیف شده است. سپس تحلیل فقهی و تطبیقی بین آراء اندیشمندان اسلامی راجع به استفادهی مسلمانان از قراردادهای بیمهی متعارف که مورد نیاز روز جوامع است، ارائه گردیده تا مبانی اختلافنظرها از این رهگذر مشخص شود.
نتایج مطالعهی تطبیقی نشان داد که اختلافنظرهای اندیشمندان مسلمان هنگام ارائهی نظرات متفاوت و گاه متضاد در خصوص مشروعیت ابزار اقتصادی نوین،که بیمه یکی از برجستهترین آنها است، از 7 حوزه ناشی گردیده که در واقع نشان از مبنای فکری و ذهنی متفاوت ایشان و زاویهی دید خاص ایشان نسبت به منابع دینی دارد. بطور خلاصه میتوان گفت بطور معمول مخالفان بیمهی متعارف به سه دسته تقسیم میشوند: دستهی اول که مخالف هر گونه بیمه بوده و معتقدند که تمام لزومات نظری و عملی در دین بیان شده است و قرارداد بیمه امری مستحدث و مشروع است که جایی در بابهای فقه اسلامی ندارد. اما مخالفان این گروه اعم از کسانی که به دلیل شبهات با بیمه مخالفند و چه موافقان، معتقدند شارع مقدس نسبت به رفتار انسان مکلّف عاقل آزادی عمل قائل شده است لذا بیمه را مورد بررسی فقهی قرار میدهند. دستهی دوم که به دلیل شبهات فقهی تشخیص داده در این قرارداد با مشروعیت آن مخالفت میکنند. ایرادات مورد نظر این گروه و نیز پاسخهای داده شده به آنها از مباحث موضوعشناسی و اعتقاد به مدخلیت نیازهای انسان در توجیه و جواز استفاده از طراحیهای نوین مالی، اعتقاد به حجیت عرف در تشخیص معیارهای فقهی و نیز توجه به اصول و عمومات فقهی ناشی میشود. دستهی سوم که تنها متعرض مشروعیت بیمهی عمر هستند. همچنین دیدگاههای موافقان با مشروعیت بیمهی متعارف از اعتقاد به تأیید شارع نسبت به رفتار انسان مکلّف، مدخلیت نیازهای انسان در توجیه رفتار، حجیت عرف، مباحث موضوعشناسی و توجه به اصول و عمومات فقهی سرچشمه گرفته است.
کلید واژگان: ریسک، مدیریت ریسک، بیمه، تکافل، غرر، قمار
عنوان فهرست مطالب صفحه
فصل اول: کلیات
1-1.مقدمه 1
1-2. طرح مسئله تحقیق 2
1-3. سوالات تحقیق 3
1-4. اهمیت مسئله 3
1-5. اهداف تحقیق 4
1-6. روش پژوهش 4
1-7. پیشینه تحقیق 4
1-8. مفاهیم کلیدی 7
فصل دوم: مروری بر ادبیات موضوع در ادبیات متعارف
2-1.مقدمه 10
2-2. بخش اول: مروری بر مبانی نظری ریسک و مدیریت آن در ادبیات اقتصادی متعارف 11
2-2-1. مفهوم ریسک 11
2-2-2. انواع ریسک 14
2-2-3. زمینههای نظری مدیریت ریسک 15
2-2-3-1. درآمدی بر مدیریت ریسک 15
2-2-3-2. ضرورت مدیریت ریسک 15
2-2-3-3. ماهیت مدیریت ریسک 16
2-2-3-4. فرآیند مدیریت ریسک 17
2-2-3-5. راهبردهای مدیریت ریسک 17
2-2-3-5-1. تکنیکهای مورد انتخاب ریسکگریزها 18
2-2-3-5-2. تکنیکهای مورد انتخاب ریسکپذیرها 18
2-3. بخش دوم: انواع بیمه 20
2-3-1. بیمه بازرگانی متعارف 20
2-3-1-1. واژه بیمه 20
2-3-1-2. معنای اصطلاحی بیمه 21
2-3-1-3. تاریخچه بیمه بازرگانی متعارف 21
2-3-1-4. ارکان قرارداد بیمه بازرگانی 23
2-3-1-5. اصول بیمه بازرگانی 24
2-3-1-6. انواع رشتههای بیمه بازرگانی 27
2-3-1-6-1. بیمههای اموال 29
2-3-1-6-1-1. بیمههای اشیاء 30
عنوان صفحه
2-3-1-6-1-2. بیمههای زیان پولی 31
2-3-1-6-1-3. بیمههای مسئولیت 31
2-3-1-6-2. بیمههای اشخاص 31
2-3-1-6-2-1. بیمه عمر 31
2-3-1-6-2-1-1. تاریخچه و ماهیت بیمه عمر 32
2-3-1-6-2-1-2. تعریف بیمه عمر 32
2-3-1-6-2-1-3. انواع بیمهنامههای عمر 33
2-3-1-6-2-1-4. حقبیمه قرارداد بیمه عمر 33
2-3-1-6-2-2. بیمههای حوادث اشخاص 36
2-3-1-6-2-2-1. اقسام بیمه حوادث 36
2-3-1-6-2-2-2. تعهدات بیمهگر و موارد استثنا 37
2-3-1-6-2-3. بیمههای بهداشت و درمان 37
2-3-1-6-2-3-1. معرفی بیمه درمانی 37
2-3-1-6-2-3-2. اقسام بیمه درمانی 37
2-3-1-6-3. بیمههای مسئولیت 37
2-3-1-6-3-1. معرفی بیمههای مسئولیت 38
2-3-1-6-3-2. انواع بیمههای مسئولیت 38
2-3-2. بیمه تعاونی 38
2-3-2-1. معرفی بیمه تعاونی 39
2-3-2-2. ساختار مدیریتی بیمه تعاونی 39
2-3-3. بیمه اجتماعی متعارف 39
2-3-3-1. تاریخچه و ماهیت بیمههای اجتماعی 39
2-3-3-2. بیمه اجتماعی تحت تأثیر سیاستهای اقتصادی و اجتماعی 40
2-3-3-3. سیر تکامل خدمات بیمهای دولتی 44
2-3-3-4. ویژگیهای بیمههای اجتماعی 46
2-3-3-5. اصول و موازین نظام بیمه اجتماعی 47
2-3-3-5-1. اصول حاکم بر نحوه اداره امور تأمین اجتماعی 47
2-3-3-5-2. اصول حاکم بر نحوه تأمین مالی بیمههای اجتماعی 48
2-3-3-5-3. اصول حاکم بر نحوه ارائه مزایا 48
2-3-3-6. طرحها و برنامههای بیمه اجتماعی 50

فصل سوم: روششناسی پژوهش
3-1.مقدمه 53
3-2. انواع تحقیق 53
عنوان صفحه
3-3. روش تحقیق 54
3-3-1. روش تحقیق توصیفی 54
3-3-1-1. هدف تحقیق توصیفی 55
3-3-1-2. انواع تحقیقات توصیفی 55
3-3-2. تعریف روش تحلیل محتوا 55
3-3-2-1. مراحل تحلیل محتوا 56
3-3-3. درآمدی بر روش تحقیق تطبیقی 56
3-3-3-1. تعریف مطالعه تطبیقی 57
3-3-3-2. هدف مطالعه تطبیقی 57
فصل چهارم: پوشش ریسک و بیمه در آراء اندیشمندان اسلامی؛ تجزیه و تحلیل یافتهها
4-1. مقدمه 58
4-2. بخش اول: پوشش ریسک و بیمه در مالیه اسلامی 59
4-2-1. مدیریت ریسک در اسلام 59
4-2-2. الگوی تکافل در پوشش ریسک 59
4-3. بخش دوم: ماهیت فقهی بیمه متعارف؛ اختلاف نظرهای اندیشمندان اسلامی 60
4-3-1. موافقان مشروعیت 61
4-3-1-1. بیمه های بازرگانی متعارف در تطبیق با عقود شرعی 61
4-3-1-1-1. قرارداد بیمه و عقد مضاربه 62
4-3-1-1-2. قرارداد بیمه و عقد ضمان 62
4-3-1-1-3. قرارداد بیمه و صلح 62
4-3-1-1-4. قرارداد بیمه و هبة معوّضه 63
4-3-1-2. بیمه های بازرگانی متعارف در تطبیق با نهادهای حقوقی صدر اسلام 63
4-3-1-2-1. نظام عاقله و عقد بیمه 63
4-3-1-2-2. عقد بیمه و ضَمان خطرالطریق 64
4-3-1-2-3. قرارداد بیمه و عقد موالات 64
4-3-1-3. بیمه های بازرگانی متعارف به عنوان عقود جدید و مشروع 65
4-3-2. مخالفان مشروعیت 66
4-3-2-1. فقهایی که عقود شرعی را محصور در تعدادی خاص میدانند 67
4-3-2-2. فقهایی که شرایط کلی صحت عقود را در نظر میگیرند 67
4-3-2-2-1. وجود غرر 67
4-3-2-2-2. وجود رهان 69
4-3-2-2-3. وجود میسر 69
4-3-2-2-4. وجود ربا 71
عنوان صفحه
4-3-2-2-5. ضمان مالم یجب 72
4-3-2-2-6. اکل مال به باطل 72
4-3-2-2-7. وجود غبن 73
4-3-2-2-8. معلق بودن عقد 74
4-3-2-2-9. معامله کالی به کالی 74
4-3-2-2-10. مغایرت با اصل توکل 74
4-3-2-2-11. معامله بر معدوم 75
4-3-2-2-12. مغایرت با آزادی اراده 75
4-3-2-2-13. اجماع بر تحریم 76
4-3-2-2-14. سفهی بودن 76
4-3-3. قائلان به تفکیک بیمههای حلال و حرام 76
4-3-3-1. وجود غرر 76
4-3-3-2. وجود میسر 77
4-3-3-3. وجود ربا 77
4-3-3-4. مغایرت با اصول میراث و وصیت 78
4-3-3-5. مغایرت با اصل توکل 78
4-3-3-6. اکل مال به باطل 79
4-4. بخش سوم: معرفی بیمهی تکافل 80
4-4-1. کلیات تکافل 80
4-4-1-1. واژه و اصطلاح تکافل 80
4-4-1-2. خاستگاه تکافل 80
4-4-1-3. اولین شرکت تکافل 81
4-4-2. سازوکار کلی تکافل 82
4-4-2-1. ارکان مدل های تکافل 82
4-4-2-2. ايجاد هيئت فقه اسلامي 83
4-4-3. الگو های عملیاتی تکافل (الگوهای متعارف) 84
4-4-3-1. الگوهای یک وجهی 84
4-4-3-1-1. الگوی مضاربه 84
4-4-3-1-1-1. تکافل عمومی با الگوی مضاربه 85
4-4-3-1-1-2. تکافل خانواده با الگوی مضاربه 86
4-4-3-1-2. الگوی وکالت 89
4-4-3-1-2-1. تکافل عمومی با الگوی وکالت 89
4-4-3-1-2-2. تکافل خانواده با الگوی وکالت 90
4-4-3-2. الگوهای ترکیبی 93
عنوان صفحه
4-4-3-2-1. مضاربه-وکالت 93
4-4-3-2-1-1. مضاربه- وکالت- عمومی 93
4-4-3-2-1-2. مضاربه- وکالت- خانواده 93
4-4-3-2-2. وقف 96
4-4-3-2-2-1. وقف-مضاربه-عمومی 96
4-4-3-2-2-2. وقف-مضاربه-خانواده 96
4-4-3-2-2-3. وقف-وکالت-عمومی 99
4-4-3-2-2-4. وقف-وکالت-خانواده 99
4-4-3-2-2-5. وقف- مضاربه-وکالت؛ عمومی 102
4-4-3-2-2-6. وقف-مضاربه-وکالت؛ خانواده 102
4-4-3-3. الگوی تکافل مبتنی بر تبرّع (تکافل غیرانتفاعی) 105
4-4-3-4. الگوی تکافل مبتنی بر تعاون (تکافل تعاونی) 105
4-4-4. الگوهاي نظری (غیر عملياتي) تکافل 106
4-4-5. الگوهای شیعی تکافل 107
4-4-5-1. الگوی تکافل براساس پیشنهاد آیت الله سیدعبدالهادی شاهرودی 107
4-4-5-2. الگوی تکافل براساس پیشنهاد آیت الله دکتر حسنآقا نظری 111
4-4-6. تکافل و بیمه های تعاونی 114
4-4-7. تکافل خانواده 114
4-4-7-1. معرفی 114
4-4-7-2. منطق وجود بیمه تکافل خانواده 115
4-4-7-3. اصول حاکم بر قرارداد تکافل خانواده 115
4-4-8. تکافل اتکایی 116
4-4-8-1. تاریخچه، مفهوم و ماهیت تکافل اتکایی 116
4-4-8-2. اهداف و عملیات تکافل اتکایی 117
4-4-9. محصولات تکافل 118
4-4-9-1. گسترهی محصولات در صنعت تکافل 118
4-4-9-2. محصولات تکافل عمومی 118
4-4-9-3. محصولات تکافل خانواده 118
4-5. بخش چهارم: ماهیت فقهی تکافل؛ اختلاف نظرهای اندیشمندان اسلامی 119
4-5-1. مشروعیت تکافل 119
4-5-1-1. مبانی نظری تکافل 120
4-5-1-2. مبانی عملی تکافل 120
4-5-2. تطبیق تکافل با عقود معین شرعی 121
4-5-2-1. بحثهای فقهی در تطبیق تکافل با عقود شرعی 122
عنوان صفحه
4-5-3. تکافل به عنوان یک عقد مستقل 124
4-5-4. مخالفان تکافل 125
4-6. بخش پنجم: بررسی مبانی اختلاف نظرها 125
4-6-1. مبانی اختلاف نظرها در رأی بر عدم مشروعیت 126
4-6-2. مبانی اختلاف نظرها در رأی بر مشروعیت 126
4-6-3. جمعبندی 126

فصل پنجم: جمعبندی و نتیجهگیری
5-1. جمعبندی تحقیق 137
5-2. یافتههای تحقیق 139
5-3. پیشنهادات تحقیق 142
منابع و مآخذ 143

عنوان فهرست شکل صفحه
شکل 2-1: ارتباط مفهومی ریسک با سایر مفاهیم 12
شکل 2-2: دسته بندی استراتژیهای مدیریت ریسک با معیار روحیه مواجهه با ریسک 19
شکل 2-3: دسته بندی استراتژیهای مدیریت ریسک با معیار هدف مدیریت 20
شکل 2-4: انواع بیمه بازرگانی 30
شکل 4-1: الگوی تکافل عمومی براساس عقد مضاربه 87
شکل 4-2: الگوی تکافل خانواده براساس عقد مضاربه 88
شکل 4-3: الگوی تکافل عمومی براساس عقد وکالت 91
شکل 4-4: الگوی تکافل خانواده براساس عقد وکالت 92
شکل 4-5: الگوی تکافل عمومی براساس عقود مضاربه_وکالت 94
شکل 4-6: الگوی تکافل خانواده براساس عقود مضاربه_وکالت 95
شکل 4-7: الگوی تکافل عمومی براساس عقود وقف_مضاربه 97
شکل 4-8: الگوی تکافل خانواده براساس عقود وقف_مضاربه 98
شکل 4-9: الگوی تکافل عمومی براساس عقود وقف_وکالت
شکل 4-10: الگوی تکافل خانواده براساس عقود وقف_وکالت 101
شکل 4-11: الگوی تکافل عمومی براساس عقود وقف- مضاربه-وکالت 103
شکل 4-12: الگوی تکافل خانواده براساس عقود وقف- مضاربه-وکالت 104
شکل 4-13: الگوی تکافل براساس پیشنهاد آیت الله سیدعبدالهادی شاهرودی 110
شکل 4-14: الگوی تکافل براساس پیشنهاد آیت الله دکتر حسنآقا نظری 113
عنوان فهرست جداول صفحه
جدول 2-1: اصول راهبردی در فعالیتهای بیمهگر 29
جدول 2-2: مروری بر سیر تاریخی انواع بیمه 51
جدول 4-1: بررسی مبانی اختلاف نظرهای اندیشمندان اسلامی در مورد بیمه متعارف 131

فصل اول: کلیات

1-1.مقدمه
هر نوع فعاليتي در فرآيند اجراي خود با احتمال وقوع حوادث و يا مخاطراتي رو به رو مي‌باشد كه حاصل آن مي‌تواند از برآورده شدن نتيجه و يا بازده مورد انتظار جلوگيري كند. بنابراين احتمالي را كه موجب گرديده تا بازده مورد نظر حاصل نشود ريسك می‌نامند. اين امر اشاره به وضعيت ناخوشايندی دارد كه ممكن است یک فرد و يا سازمان در معرض آن قرار گرفته و درصد احتمال وقوع نتیجه منفی را بالا ببرد و باعث به وجود آمدن زيان گردد. افراد و سازمانها جهت دستیابی به اهداف مورد نظر خویش لزوماً به مدیریت ریسک پرداخته و متناسب با هدف و امکانات خویش راهبرد متناسب را جهت تسلط بر شرایط در پیش میگیرند. در این بین بیمه به عنوان یک ابزار مدیریتی به معنای انتقال زیان احتمالی ناشی از ریسک، از یک موجودیت حقیقی یا حقوقی در مقام بیمهگذار در ازای پرداخت حقبیمه به بخشی که بیمهگر نامیده میشود؛ جهت کسب امنیت خاطر و پشتوانه مالی، مؤثر خواهد بود. بیمهکردن به عنوان یک تکنیک انتقال ریسک، راهبردی قابل اتکا و مؤثر است که مورد استفاده وسیع قرار میگیرد. این استراتژی ممکن است توسط متصدّی خصوصی و یا دولتی اداره شود. بیمه تحت قرارداد طرفینی و خصوصی و مشتمل بر جنبهی بازرگانی و تجاری، با همان اصول و ارکان متعارف، در دایرهی ارتباطات اقتصادی بینالمللی به کشورهای مسلمان هم راه یافته است و از آنجا که طبق اعتقاد مسلمانان لازم است تمام عناصر رفتاری انسان مکلّف در چارچوب اصول و قواعد شرعی آنالیز و طبق دستورالعملهای موجود در آموزههای کتاب و سنّت صورت گیرد؛ بیمه به عنوان یک تعامل اقتصادی برای طرفین قرارداد بر منابع فقهی عرضه و مورد اظهار نظر فقهای مسلمان قرار گرفته است و فتواهای متفاوتی راجع به آن صادر شده است، در همین راستا موافقان و مخالفان هر یک استدلالاتی را جهت توجیه نظر خود ارائه دادهاند. گروه مخالف که عمدتاً از فقهای عامّه هستند طرح تکافل را جهت پاسخگویی نیاز مسلمانان به بیمه در مالیه اسلامی گنجاندهاند و ادعا کردهاند که این طرح علاوه بر کارآیی اصلی (بیمهگری)، از عناصر غیر شرعی بارز در سازوکار بیمهی متعارف مبرّی و به دلیل اینکه با عدالت و تعاون به عنوان ارزشهای اسلامی همسو میباشد، شرعی است. به دلیل استفادهی وسیع جمعیت مسلمان از بیمه، بررسی مشروعیت این ابزار مالی در قالب متعارف و نیز اسلامی، از اهمیت شایان توجهی برخوردار است. پژوهش پیشرو جهت ارائه طرحی جامع از تحلیل فقهی ساختار و الگوی بیمهای متعارف و تکافل در اقتصاد اسلامی با رویکردی تطبیقی بین آراءِ اندیشمندان اسلامی انجام شده است.
1-2. طرح مسئله تحقیق
زندگی انسانها در ابعاد گوناگون آن در معرض ریسکهای متفاوتی قرار دارد و تصوّر زندگی بدون ریسک تصوّری غیرمنطقی به نظر میرسد. از دیدگاه اندیشمندان اقتصادی و مالی نیز، ریسک به عنوان یکی از عناصر مهم در پیشرفت اقتصادی و خلق ثروت شناخته میشود (علیزاده اصل، 1392). در واژهنامهی آکسفورد ریسک مترادف با امکان وقوع پیشامدی زیانبار در آینده تعریف شده است. فرهنگ وبستر، گاليتز، گليب و هيوب نیز تعاريف متفاوتي از ريسك ارائه كردهاند (راعي و سعيدي، 1391، ص 46)، اما مفهوم اصلي كه تمام اين تعاريف بر آن تاكيد دارند، وجود نوعي عدم اطمينان نسبت به اتفاقات آتي است و در حقيقت ريسك نوعي عدم اطمينان است كه قابليت محاسبه را داشته باشد (ويليامز و هاينز، 2002) اما باید گفت که ریسک معادل نااطميناني نيست زیرا در موقعیت ریسکدار رسیدن به نتیجه و تحقق بازده انتظاری، احتمالی است اما نتیجه مشخص است در حالیکه نااطمینانی ضرب احتمال در احتمال است به عبارت دیگر در نااطمینانی هم بازده مطلوب احتمالی است و هم رسیدن به آن.
هر فرد یا بنگاه اقتصادی عملاً برای کسب اطمینان خاطر و ثبات در صحنهی فعالیت و رقابت نیازمند حمایت میباشد و وضعیتی که حامل پیامدهای محتمل متعدد است و احتمال تحقق زیان و پیامد ناخواسته در آن بین وجود دارد، باید مدیریت شود. حسب معیار روحیهی مواجهه با ریسک در افراد مختلف و نیز با توجه به نوع ریسک، استراتژیهای مختلفی از مکانیزم مدیریت توسط تصمیمگیرنده اتخاذ میشود. انتقال ریسک به بخش دیگر که در زمینهی مدیریت ریسکها متخصص است یکی از این روشها است. در زمینهی انتقال میتوان به قراردادهای کار، اوراق تضمین مالی و قراردادهای بیمه اشاره کرد. انتقال ریسک در قالب بیمه یکی از راهبردهای پرکاربرد و بسیار کارآمد است که از دیرباز تحت قوانین و قراردادهای حمایتی به صورت تعاونی و خصوصی و سپس طرحهای حمایت اجتماعی جهت اداره ریسکهای اجتماعی مورد استفاده قرار گرفته و روز به روز همگام با افزایش انواع ریسک و پیچیدگی فعالیتهای زندگی پیشرفت دارد. مؤسسات بیمهای با تبدیل عدم اطمینان ناشی از احتمال خسارت به اطمینان و امنیت، به عنوان یکی از عوامل و شرایط مؤثر در توسعهی اقتصادی و مالی، ایجاد منابع مالی جدید، حفظ ثروتهای ملی، جلوگیری از خطرهای تهدید کننده در امر سرمایهگذاری از نظر تضمین خسارت و پرداخت غرامت، هستند (گروه نویسندگان، 1381، ص 118).
طرحهای حمایتی و بیمهای در قالب سیستم اقتصادی سرمایهداری تهیه شدهاند و گاهاً با استانداردها و اصول شرعی و اسلامی منافات دارند. از ابتدای دههی 1970 میلادی اندیشمندان مسلمان توجه ویژهای به طراحی خدمات مالی بر مبنای اصول اسلامی نمودند. در خلال این تکاپوها نهاد مالی بیمه مورد توجه فقها و اندیشمندان مسلمان واقع شد. و درباره اینکه اصل بیمه و الگوهای آن اصالت شرعی دارند یا نه، بین دانشمندان مسلمان اختلاف نظرهایی بوجود آمد (جمالیزاده ، 1380، ص 85). این اختلافات به سه رویکرد منتهی شد: عدهای موافق مشروعیت قرارداد بیمه بوده و به دو شیوه به توجیه شرعی آن پرداختهاند. از این عده گروهی از جمله امام خمینی (ره) بیمه را عقدی مستحدث و البته عاقلانه و ضروری برای زندگی امروزی و مشمول اطلاق آیه “أوفوا بالعقود” و روایت نبوی “المؤمنون عند شروطهم” تشخیص دادهاند و گروهی دیگر سعی کردهاند با تطبیق و جای دادن عقد بیمه در چارچوب یکی از عقود معهود شرعی، یا نهادهای حقوقی صدر اسلام که به مشروعیت امضائی رسیدهاند، صحت شرعی بیمه را توجیه کنند. در یک رویکرد بینابین بعضی از انواع بیمه به ویژه بیمهی عمر آلوده به عناصر غیرشرعی و حرام اعلام شد. اما در رویکرد سوم یکسری اشکال شرعی که مشهودترین و مهمترین آنها ربا، غرر و میسر هستند به قرارداد بیمه گرفته شد که در نتیجه این گونه تشخیصها بیمهی متعارف حرام اعلام گردید. صاحبان این دیدگاه اکثراً از علما و فقهای اهل سنّت هستند که در پاسخ به نیاز جامعهی اسلامی طرح تکافل را به عنوان جایگزین برای بیمهی متعارف، با پشتوانهی شرعی مطرح و معرفی نمودند (عرفانی ،1371، ص 41)؛ که این طرح امروزه به صورت یک صنعت به عنوان یک خرده نظام مالی اسلامی هم در کشورهای مسلمان و هم در کشورهای دیگر اجرا میشود. اصطلاح “صنعت تکافل” شامل همة متصديان كسب و كار ارائة خدمات و محصولات تکافل است. اين صنعت شركت هاي بيمهی مستقيم كه براي ارائهی طيف گستردهاي از محصولات تكافل پذيرهنويسي ميكنند، شركتهاي بيمهی رايج كه تعداد محدودي محصولات تكافل را ارائه می کنند و شركتهاي بيمهی اتكايي و تكافل اتكايي را در بر میگیرد (جعفر، 2007، ص 24). با وجود اینکه الگوی تکافل در چارچوب فقه اهل سنّت معرفی، طراحی و اجرا شده است؛ در سالهای اخیر فقهاء و اقتصاددانان شیعی نیز به این موضوع علاقهمند شده و در حرکتی فعال نسبت به طراحی مدلهایی از تکافل اقدام نمودهاند.
با این تفاسیر پژوهش حاضر، در جهت تبیین مفهوم ریسک به معنای نظری و معرفی انواع بیمه به عنوان یک دانش مدیریتی به منظور پوشش ریسک میکوشد، همچنین در این تحقیق به بررسی مبانی پوشش ریسک و بیمه در نظریهی اقتصاد اسلامی مبتنی بر دیدگاههای اندیشمندان اسلامی و نیز جایگاه آن در نظام مالی اسلامی پرداخته میشود. اما مسئلهی اصلی این است که بیمه در اقتصاد اسلامی چه مفهوم و به لحاظ نظری چه پشتوانهای دارد تا یک جمعبندی از اختلافنظرهای فقهی در مورد مبانی و اصل موضوع، فرآیند و سازوکار الگوهای بیمهای اعم از بیمه متعارف و تکافل ضمن یک تحلیل منطقی و تطبیقی بین آراء مختلف اندیشمندان اسلامی ارائه گردد.
1-3. سؤالات تحقیق
با توجه به اینکه این تحقیق به صورت اکتشافی انجام میشود در آن فرضیهای مطرح نمیشود؛ اما سؤالات اصلی تحقیق در راستای هدف نهایی و متناظر با اهداف جزئی تحقیق به شرح ذیل بیان میشوند:
1). بیمه و مدیریت ریسک در نظام مالی اسلامی چه مفهومی دارد؟
2). اختلاف نظرهای موجود بین اندیشمندان اسلامی در این حوزه چیست؟
3). آخرین دستاوردها و دیدگاههای ابراز شده از سوی صاحبنظران مسلمان در باره بیمه و مدیریت ریسک کدامند؟
1-4. اهمیت مسأله
بیمه و مدیریت ریسک از ضروریات زندگی و فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی نوین است و امروزه با افزایش انواع و سطح فعالیتهای بشری و بروز انواع ریسک و پیچیدگی شرایط، مدیریت ریسک و تحت حمایت بیمه قرار گرفتن بیش از گذشته ضروری به نظر میرسد. از آنجا که مسلمانان معتقد به کامل بودن دین مقدس اسلام میباشند لذا در جهت هدف متعالی جهانی شدن این دین مبین، لازم است اجزاء نظام بررسی شوند. مسلماً دین کامل اسلام نیازهای ضروری و مشروع جامعه مسلمین را بیپاسخ رها نکرده و شامل کلیاتی است که در همهی زمانها و مکانها میتواند پشتوانه و پاسخگوی مسائل مبتلابه و مستحدث جامعه باشد. از جملهی اجزای دین، نظام مالی اسلامی است که نهاد بیمه را هم شامل میشود لذا ضروری است مبانی بیمه از لحاظ فقهی و تئوری و نیز مکانیزم پوشش ریسک در اقتصاد اسلامی مورد توجه و تبیین قرار گیرد و در این خصوص مطالعهای تطبیقی بین آراء دانشمندان مسلمان در مورد بیمه و مدیریت ریسک صورت گرفته تا محل اختلاف روشن شود. در واقع بررسی و ارائه تحلیلی مقایسهای از نظرات اندیشمندان جهان اسلام گامی مهم در راستای اجرایی نمودن تکافل خواهد بود و بدین ترتیب با معرفی آخرین دستاوردهای فکری صاحبنظران مسلمان راجع به ریسک و بیمه خلأهای نظری در این مبحث شناسایی و زمینهی مطالعات بعدی قرار خواهد گرفت.
1-5. اهداف تحقیق
مهمترین هدف این تحقیق را میتوان تبیین مفهوم، مبانی و ساختار نظریهی بیمه و پوشش ریسک در اقتصاد اسلامی عنوان نمود. در این راستا اهداف فرعی به شرح زیر مورد نظر محقق میباشد:
1). تبیین اختلاف نظرها در خصوص الگوی پوشش ریسک و بیمه در اقتصاد اسلامی؛
2). تبیین مرز دانش در پوشش ریسک و تکافل؛
1-6. روش پژوهش
این تحقیق از نظر مکانی کتابخانهای و اینترنتی است و از نظر روش توصیفی و تطبیقی میباشد. کار اصلی در این تحقیق مطالعهی اسناد علمی مرتبط با موضوع تحقیق و سپس تحلیل و جمعبندی محتوا و در نهایت انجام یک تحلیل تطبیقی بر حسب هدف که روشن شدن محل اختلاف آراء اندیشمندان در خصوص پوشش ریسک و بیمه است. اسناد علمی مورد استفاده اعم از کتب فارسی، عربی و لاتین و نیز مقالات فارسی و لاتین و نیز جستجو در پایگاههای اینترنتی مرتبط با موضوع میباشد. به طور کلی متدولوژی تحقیق به این صورت است:
در مرحلهی اول انجام مطالعه مربوط به شناخت مبانی نظری تحقیق جهت تبیین ابعاد موضوع؛
در مرحلهی دوم شناسایی و مطالعهی منابع؛
در مرحلهی بعد جمعبندی و تحلیل نتایج حاصل از مطالعات صورت میپذیرد؛
در نهایت، جمعبندی تحلیلها و نتایج آنها مورد مطالعهی تطبیقی قرار میگیرد و نتایج حاصل از آن به صورت گزارش نهایی ارائه میگردد.
1-7. پیشینه تحقیق
در مورد بیمه و مدیریت ریسک در مالیه اسلامی و همچنین معرفی تکافل از لحاظ مبانی فقهی، ساختار، الگوها، تفاوتها و شباهتهایش با بیمهی متعارف مطالعاتی صورت گرفته که در اینجا به طور مختصر به تعدادی از آنها اشاره میکنیم:
در بخش داخلی: مطهری (1358) در کتاب “مسئله ربا به ضمیمه بیمه ” معتقد است در بیمههای اشخاص (بیمه عمر) که محصولی از بیمهی متعارف میباشد، بیمه به شرط فوت و بیمه به شرط حیات مبتلا به ربا و غیر شرعی است. این همان نظری است که قائلان آن در عالم تسنّن را بر آن داشته تا الگوی تکافل خانواده را به عنوان جایگزین بیمهی عمر متعارف طراحی و معرفی کنند. در واقع ایشان با انجام تحلیل فقهی به این نتیجه رسیده که بیمهی عمر متعارف از نظر شرعی حرام است اما در مورد جایگزین آن اظهار نظری نداشته است.
خامنهای (1359) در کتابی با عنوان “بیمه در حقوق اسلام؛ بحثی تحلیلی و تطبیقی در بیمههای اجتماعی و خصوصی” با هدف تبیین ماهیت فقهی و حقوقی خدمات بیمهای و با استفاده از روش تطبیقی به مقایسه بین نظام بیمهی متعارف با مفهوم و نظام حمایتی در حقوق اسلامی پرداخته و تنها به دو موضع فقهی مخالف و موافق با بیمهی متعارف توجه داشته و در نهایت با تمایل به رأی مخالفان سیستم بیمه را برای مسلمانان، مشروط به اجرا توسط دولت اسلامی و نفی جنبهی بازرگانی از آن؛ برای مسلمانان قابل استفاده میداند. ایشان نیز تحلیل فقهی جامعی مبتنی بر آرای اندیشمندان مسلمان ارائه نداده و همچنین متعرض بحث تکافل هم نشده است.
عرفانی (1371) در کتابی با عنوان “بیمه در حقوق اسلام و ایران” علاوه بر بیمهی خصوصی، با روش تحلیلی به حکم فقهی بیمه اجتماعی نیز پرداخته و نتیجه میگیرد کلیه فقها و حقوقدانان مسلمان به استناد وجود تعاون و عدم کسب سود در بیمهی اجتماعی آن را مشروع میدانند و اختلاف آراء متوجه صحت شرعی قرارداد بیمهی خصوصی است. در حیطهی بیمهی بازرگانی، کار ایشان منحصر به نقل نظرات فقها در این زمینه بوده و فاقد تحلیل فقهی و ارائه طرح جامع از مفهوم بیمه در مالیه اسلامی و نیز خالی از بحثهای مربوط به تکافل است.
جمالیزاده (1380) در کتاب خود با نام “بررسی فقهی عقد بیمه” به منظور ارائه آرای فقهی راجع به بیمهی متعارف با روش تحلیلی توانسته به هدف خویش نائل شود، و در نهایت تقسیمبندی مبتنی بر آراء صاحبنظران مسلمان راجع به مشروعیت بیمهی بازرگانی را که شامل سه دستهی موافق، موافق با بیمههای عمومی متعارف و نیز مخالف میشود را تشریح کرده است، اما این اثر به طرح جایگزین بیمهی متعارف (تکافل) که از سوی مخالفان در چارچوب قوانین اسلامی معرفی شده است، توجه نکرده است.
میرزایی (1384) در مقالهای با عنوان “مفهوم و چشم انداز تکافل” با استفاده از روش تحلیل دیدگاهها به بیان و مقایسهی نظرات مخالفان و موافقان صنعت تکافل پرداخته و در نهایت با ارائه دلایلی مزایای اقتصادی و اجتماعی تکافل را برمیشمرد و آن را سیستم بیمهای برگزیده در مالیهی اسلامی تشخیص میدهد اما به تبیین علت مطرح شدن تکافل و نیز ماهیت فقهی بیمه متعارف نمیپردازد.
محمدی مهر (1385) در پایان نامهاش با عنوان “بررسی تطبیقی نظام بیمه و تأمین اجتماعی با نظام تکافلی اسلام” به تبیین ماهیت و اهمیت تعاون و تکافل در جامعه پرداخته و ساز و کار برخی از الگوهای شرکتهای تکافل را به صورت کلی آورده است. این پژوهش متمرکز بر تکافل متعارف بوده و به تبیین چارچوب بیمهای در اسلام به منظور ارائه طرح جامع در این زمینه نپرداخته است.
راهچمنی (1387) در مقالهی خود با عنوان “بیمههای تکافل: نفع مشترک” به تبیین تفاوت بیمهی رایج و تکافل و معرفی انواع ریسک و روشهای مدیریت آن پرداخته است و به این نتیجه میرسد که تفاوت عمدهی تکافل با بیمههای سنتی در چگونگی ارزیابی ریسک و مدیریت آن و نحوهی استفاده از منابع مالی در بیمههای تکافل است، همچنین مکانیزم رابطه بیمهگر و بیمهگذار در تکافل با آنچه در بیمهی متعارف مرسوم است متفاوت میباشد زیرا در تکافل سیستم بیمهای بر پایهی همکاری متقابل، مسئولیتپذیری، تأمین حفاظت و یاری بین شرکتکنندگان میباشد که این اصول از قرآن و سیرهی نبوی اخذ شده و مبنای شرعی دارد. محقق در این پژوهش به تبیین ساختار عملیاتی بیمهی متعارف و تکافل پرداخته و تحلیل فقهی انجام نداده است.
مصباحی مقدم (1388) در مقالهی خود با عنوان “بررسی درآمد حاصل از تحمل ریسک از دیدگاه آموزههای اسلامی” با استفاده از روش تحقیق تحلیلی_استنباطی به بیان دیدگاههای آموزههای دین اسلام درباره ریسک و وضعیت شرعی درآمد ناشی از تحمل آن (حقبیمهی بیمهگر) پرداخته و بعد از دستهبندی کلی انواع ریسک، آورده که پوشش ریسک مفید و قابل کنترل، در فقه امامیه دارای ارزش (مالیت) است و تحمل آن مستلزم دریافت مابهازاء است لذا حلیت کارمزد بیمهگر روشن میشود. این پژوهش به طور خاص یک بخش از سیستم بیمهی متعارف را مورد مداقه فقهی قرار داده است.
اما در بخش خارجی این مطالعات و آثار: اقبال (2005) در مقالهای با عنوان “عملیات تکافل عمومی” که در ایران توسط تیموری و قندچیلر (1386) تحت نام “چگونگی حذف غرر، میسر و ربا در قراردادهای تکافل” ترجمه شده است؛ ضمن توضیح مفاهیم شرعی و بیان حرمت غرر و میسر و ربا از



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید