دانشکده ادبیات و علوم انسانی
پایان نامهی کارشناسی ارشد در رشتهی زبان و ادبیات فارسی
بررسی بازنویسیها و بازآفرینیهای کلیله و دمنه برای کودکان و نوجوانان، منتشر شده از سال 1384 تا 1389
به وسیلهی
مریم اکبری
استاد راهنما
دکتر سعید حسامپور
مرداد 1391
به نام خدا
اظهار نامه

اینجانب مریم اکبری(880002) دانشجوی رشتهی زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی اظهار میکنم که این پایاننامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهایی که از منابع دیگران استفاده کردهام، نشانی دقیق و مشخصات کامل آن را نوشتهام. همچنین اظهار میکنم که تحقیق و موضوع پایاننامهام تکراری نیست و تعهد مینمایم که بدون مجوز دانشگاه، دستاوردهای آن را منتشر ننموده و یا در اختیار غیر قرار ندهم. کلیهی حقوق این اثر مطابق با آییننامه مالکیت فکری و معنوی متعلق به دانشگاه شیراز است.
نام و نام خانوادگی: مریم اکبری
تاریخ و امضاء:
تقدیم به
خاک سرد اما آرامشبخش مزار پدرم
تقدیم به
مادرم که استواری قامتم در خمیدگی قامتش تجلی یافت
او که وجودم برایش همه درد بود و حضورش برایم همه مهر
سپاسگزاری
سپاسگزاری
سپاس ایزد منان را که خالق زیباییها است. او که عشق به آموختن را با هستی انسان سرشت و خود به حکم «خَلَق الانسان عَلّمَهُ البَیان» نخستین آموزگار وی بود. سپاس او را که سایهسار محبتش را از سر این حقیر برنگرفت و لذت درک نادانستهها را از جام شراب لطف خویش به او نوشاند.
تشکر میکنم از استاد فرزانه جناب آقای دکتر حسامپور که با راهنماییهای بیدریغ خود، پیمودن این راه را بر من آسان نمودند. هم او که خوشهچینی از خرمن علم و دانشش، تجربهای شیرین و سرمایهای گرانبها بود.
همچنین قدردانی میکنم از اساتید محترم مشاور سرکار خانم دکتر ریاحیزمین و جناب آقایدکتر حسنلی که غنای دانش و تجارب ایشان، جبران دستان خالی و بضاعت اندک من بود.
چکیده
بررسی بازآفرینی و بازنویسیهای کلیله و دمنه
برای کودکان و نوجوانان از سال 1384 تا 1389
به کوشش
مریم اکبری
بازنویسی و بازآفرینی که در چند دههی اخیر مورد توجهی نویسندگان قرار گرفته است، راهی است در جهت آشنایی کودک و نوجوان با منابع غنی و کتابهای ادبی و اخلاقی کهن. در این میان کلیله و دمنه به دلیل دربرداشتن
آموزههای اخلاقی، تمثیلی بودن و حضور شخصیتهای حیوانی، بارها از سوی نویسندگان گوناگون بازنویسی شده است.
به دلیل اهمیت بازنویسی و بازآفرینی در رشد و شکوفایی استعدادهای کودک و نوجوان، در این پژوهش که به روش کتابخانهای و توصیفی و تحلیلی فراهم آمده است، پنجاه بازنوشتهی کلیله و دمنه از ده نویسنده در سالهای 1384 تا 1389گزینش شد و شیوهی پرداخت و عناصرداستانی به کار رفته در آن بررسی و با متن اصلی مقایسه شد.
پژوهش نشان داد بازنویسی چنان که باید مسیر تکاملی خویش را نپیموده است. بیشتر آثار به روش ساده نگارش یافته و بسامد بازنویسی خلاق و به ویژه بازآفرینی در این دوره اندک است. نویسندگان نیز برای خلاق کردن داستانها به اندک تغییری در ساختار آن بسنده کردهاند. به طوریکه خلاقیت آثار مژگان شیخی، جعفر ابراهیمی، امید پناهیآذر و محمدحسن شیرازی بیشتر در زمینهی شخصیتپردازی درست نمایان میشود. کشاورز و شیرازی با کاربرد درست و متناسب زبان، بیشترین تأثیر را بر مخاطبان خود مینهند؛ به خصوص کشاورز که قالب شعر را برای معرفی متن کهن برگزیده است. بی دقتی در کاربرد زبان و سبک سست نویسندگی در کنار بیتوجهی نسبت به عواطف کودک و همچنین گزینش آثاری به دور از ارزش محتوایی، برخی از نویسندگان و از جمله بتول سعیدی را در زمرهی بازنویسان ناموفق قرار داده است.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه
1-2- پيشينه‌ پژوهش3
1-3- هدف پژوهش6
1-4- اهميت و ضرورت پژوهش6
1-5-روش پژوهش7
16 سؤالات پژوهش9
2-1- روشهای خلق آثار11
2-1-1- خلق بیواسطهی آثار( آفرینش)11
2-1-2- تصویرگری11
2-1-3- گزیدهنویسی12
2-1-4- گردآوری12
2-1-5- ترجمه12
2-1-6- ترجمه-بازنویسی12
2-1-7- بازآفرینی12
2-1-8- بازنویسی13
2-1-8-1- بازنویسی توأم با بازآفرینی13
2-1-8-2- بازنویسی ساده و خلاق13
2-1-8- 3- سایر انواع بازنویسی14
2-1-8-3-1- کاستیهای تقسیمبندیها موجود از لحاظ ساختار15
2-2- قدمت بازنویسی و بازآفرینی در ایران و جهان17
2-2-1-2 تاريخچهی بازنويسي برای کودک و نوجوان18
2-2-1-2-1- تاریخچهی بازنويسي ادبيات عامه18
2-2-1-2-2-تاريخچهی بازنويسي ادبيات كهن براي كودك و نوجوان19
2-3- كليله و دمنه20
2-3-1- مخاطبان کلیله و دمنه22
3-1- جعفر ابراهیمی25
3-1-1-نقد و بررسی داستان «دزد ساده دل»25
3-1-1-1- خلاصهی داستان25
3-1-1-2- تطبیق متن بازنویسی‌ شده با متن اصلی26
3-1-1-3- روش خلق اثر26
3-1-1-4- عناصر داستانی28
3-1-2-نقد و بررسی داستان «زاغ و مار»32
3-1-2-1- خلاصه‌ی داستان32
3-1-2-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی33
3-1-2-3- روش خلق اثر33
3-1-2-4- عناصر داستانی34
3-1-3- نقد و بررسی داستان «مرغابی ساده دل»39
3-1-3-1- خلاصه‌ی داستان40
3-1-3-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی40
3-1-3-3- روش خلق اثر41
3-1-3-4-عناصر داستانی42
3-1-3-5- ارزيابي45
3-2- امید پناهیآذر47
3-2-1- نقد و بررسي«خرگوش زيرك»48
3-2-1-1-خلاصهی داستان48
3-2-1-2- تطبیق متن بازنويسي شده با متن اصلي49
3-2-1-3- روش خلق اثر49
3-2-1-4-عناصر داستان50
3-2-2-نقد و بررسي داستان «ديو و دزد گاو»57
3-2-2-1- خلاصه‌ي داستان57
3-2-2-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي57
3-2-2-3- روش خلق اثر58
3-2-2-4-عناصر داستان58
3-2-3- نقد و بررسي داستان «شير و دوستان حيله‌گر»63
3-2-3-1- خلاصه‌ي داستان63
3-2-3-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي63
3-2-3-3- روش خلق اثر64
3-2-3-4- عناصر داستان65
– پيرنگ65
3-2-4- نقد و بررسي داستان «شيطان دريا و مرغ دريايي»70
3-2-4-1- خلاصه‌ي داستان70
3-2-4-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي70
3-2-4-3- روش خلق اثر71
3-2-4-4- عناصر داستان72
3-2-5- نقد و بررسي داستان «كبوتر باهوش»77
3-2-5-1- خلاصه‌ي داستان77
3-2-5-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي78
الف. بخشي از متن بازنويسي شده78
3-2-5-3- روش خلق اثر78
3-2-5-4- عناصر داستان79
3-2-6- نقد و بررسي داستان «كلاغ و مار»83
3-2-6-1- خلاصه‌ي داستان83
3-2-6-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي83
3-2-6-3- روش خلق اثر84
3-2-6-4- عناصر داستان84
3-2-7- نقد و بررسي داستان «مار سخنگو»89
3-2-7-1- خلاصه‌ي داستان89
3-2-7-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي90
الف. بخشي از متن بازنويسي شده90
3-2-7-3- روش خلق اثر90
3-2-7-4- عناصر داستان91
3-2-7-5- ارزيابي95
3-3- بتول سعیدی99
3-3-1- نقد و بررسي داستان «شكارچي، گراز و شغال»100
3-3-1-1- خلاصه‌ي داستان100
3-3-1-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي101
3-3-1-3- روش خلق اثر101
3-3-1-4- عناصر داستان102
3-3-2- نقد و بررسي داستان «خر در پوست شير»104
3-3-2-1- خلاصه‌ي داستان104
3-3-2-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي105
3-3-2-3- روش خلق اثر105
3-3-2-4- عناصر داستان105
3-3-3- نقد و بررسي داستان «بافنده‌اي به نام منتر»108
3-3-3-1- خلاصه‌ي داستان109
3-3-3-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي109
3-3-3-3- روش خلق اثر109
3-3-3-4- عناصر داستان110
3-3-4- نقد و بررسي داستان «مرغاني كه دو كله ويك شكم داشتند»114
3-3-4-1- خلاصه‌ي داستان114
3-3-4-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي114
3-3-4-3- روش خلق اثر115
3-3-4-4- عناصر داستان115
3-3-5- نقد و بررسي داستان «مار و مورچه»117
3-3-5-1- خلاصه‌ي داستان118
3-3-5-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي118
3-3-5-3- روش خلق اثر118
3-3-5-4- عناصر داستان119
3-3-5-5- ارزيابي121
3-4- مژگان شیخی125
3-4-1- نقد و بررسي «شير و خرگوش دم سياه»125
3-4-1-1- خلاصه‌ي داستان126
3-4-1-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي126
3-4-1-3- روش خلق اثر127
3-4-1-4- عناصر داستان127
3-4-2- نقد و بررسي داستان «ماهي‌خوار حيله‌گر، ماهي‌هاي خوش باور»132
3-4-2-1- خلاصه‌ي داستان133
3-4-2-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي133
3-4-2-3- روش خلق اثر134
3-4-2-4- عناصر داستان134
3-4-3- نقد و بررسي داستان «چشمه‌اي كه مال ماه بود»140
3-4-3-1- خلاصه‌ي داستان140
3-4-3-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي141
3-4-3-3- روش خلق اثر141
3-4-3-4- عناصر داستان142
3-4-4- نقد و بررسي داستان «مرد جهانگرد، مار خط‌خطي»146
3-4-4-1- خلاصه‌ي داستان146
3-4-4-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي147
3-4-4-3- روش خلق اثر147
3-4-4-4- عناصر داستان149
3-4-5- نقد و بررسي داستان «خانم كلاغه و مار سياه»153
3-4-5-1- خلاصه‌ي داستان154
3-4-5-2-تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلی154
3-4-5-3- روش خلق اثر155
3-4-5-4- عناصر داستان155
3-4-6- نقد و بررسي داستان «موشي كه دختر شد»159
3-4-6-1- خلاصه‌ي داستان159
3-4-6-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي160
3-4-6-3- روش خلق اثر160
3-4-6-4- عناصر داستان161
3-4-6-5- ارزيابي167
3-5- محمدحسن شیرازی171
3-5-1- نقد و بررسي داستان «عاقبت طمع»172
3-5-1-1- خلاصه‌ي ‌داستان172
3-5-1-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي173
3-5-1-3- روش خلق اثر‌174
3-5-1-4 عناصر داستان174
3-5-2- نقد و بررسی داستان «سرانجام نصیحت جاهلان»178
3-5-2-1- خلاصهی داستان179
3-5-2-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی179
3-5-2-3- روش خلق اثر179
3-5-2-4- عناصر داستان180
3-5-3- نقد و بررسي داستان «تصميم عجولانه»183
3-5-3-1- خلاصه‌ي داستان184
3-5-3-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي184
3-5-3-3- روش خلق اثر185
3-5-3-4- عناصر داستان186
3-5-4- نقد و بررسي داستان «قورباغه غافل»190
3-5-4-1- خلاصه‌‌ي داستان191
3-5-4-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي191
3-5-4-3- روش خلق اثر192
3-5-4-4- عناصر داستان193
3-5-4-5- ارزيابي199
3-6- بدرالسادات عیوقی204
3-6-1- نقد و بررسی داستان «شاهزاده و پرنده»204
3-6-1-1- خلاصه‌ی داستان204
3-6-1-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی205
3-6-1-3- روش خلق اثر206
3-6-1-4-عناصر داستان206
3-6-2- نقد و بررسی داستان «شاهزاده و یارانش»211
3-6-2-1- خلاصه‌ی داستان212
3-6-2-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی212
3-6-2-3- روش خلق اثر213
3-6-2-4- عناصر داستان213
3-6-3- نقد و بررسی داستان «ماده شیر و فرزندش»219
3-6-3-1- خلاصه‌ی داستان219
3-6-3-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی219
3-6-3-3- روش خلق اثر220
3-6-3-4- عناصر داستان221
3-6-4- نقد و بررسی داستان «موش و گربه»226
3-6-4-1- خلاصه‌ی داستان226
3-6-4-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی226
3-6-4-3- روش خلق اثر227
3-6-4-4- عناصر داستان228
3-6-4-5- ارزيابي231
3-7- بهزاد قلانی235
3-7-1- نقد و بررسي داستان «قورباغه دانا»236
3-7-1-1- خلاصه‌ي داستان236
3-7-1-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي237
3-7-1-3- روش خلق اثر237
3-7-1-4- عناصر داستان238
3-7-2- نقد و بررسی داستان «دختر پادشاه و حکیم ماهر»243
3-7-2-1- خلاصهی داستان243
3-7-2-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی243
3-7-2-3- روش خلق اثر244
3-7-2-4- عناصر داستان245
3-7-3- نقد و بررسی داستان «بازرگان و مرد امانت‌دار»250
3-7-3-1- خلاصهی داستان251
3-7-3-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی251
3-7-3-3- روش خلق اثر252
3-7-3-4- عناصر داستان252
3-7-4- نقد و بررسی داستان «دزد نادان و مرد ثروتمند»257
3-7-4-1- خلاصهی داستان258
3-7-4-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی258
3-7-4-3- روش خلق اثر259
3-7-4-4- عناصر داستان259
3-7-5- نقد و بررسی داستان «دوستان مهربان»264
3-7-5-1- خلاصهی داستان264
3-7-5-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی264
3-7-5-3- روش خلق اثر266
3-7-5-4- عناصر داستان267
3-7-6- نقد و بررسي داستان «گربه ناقلا»271
3-7-6-1- خلاصه‌ي داستان271
3-7-6-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي272
3-7-6-3- روش خلق اثر273
3-7-6-4- عناصر داستان273
3-7-7- نقد و بررسي داستان « مرد نادان و گوسفند بيچاره»278
3-7-7-1- خلاصه‌ي داستان278
3-7-7-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي278
3-7-7-3- روش خلق اثر279
3-7-7-4- عناصر داستان279
3-7-7-5- ارزيابي283
3-8- ناصر کشاورز287
3-8-1- نقد و بررسي داستان «لاك‌پشت و دام آهو»288
3-8-1-1- خلاصه‌ي داستان288
3-8-1-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي288
3-8-1-3- روش خلق اثر290
3-8-1-4- عناصر داستان291
3-8-2- نقد و بررسي داستان «جنگ لك‌لك و خرچنگ»296
3-8-2-1- خلاصه‌ي داستان297
3-8-2-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي297
3-8-2-3- روش خلق اثر299
3-8-2-4- عناصر داستان300
3-8-3- نقد و بررسي داستان «كلاغي و كلاغي بود»309
3-8-3-1- خلاصه‌ي داستان309
3-8-3-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي309
3-8-3-3- روش خلق اثر311
3-8-3-4- عناصر داستان312
3-8-3-5-ارزيابي321
3-9- مجید گلمحمدی327
3-9-1- نقد و بررسی داستان «تيرانداز و ماده شير»327
3-9-1-1- خلاصهی داستان328
3-9-1-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي328
3-9-1-3- روش خلق اثر329
3-9-1-4- عناصر داستان329
3-9-2- نقد و بررسی داستان «پادشاه و فنزه»334
3-9-2-1- خلاصهی داستان334
3-9-2-2-تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی334
3-9-2-3- روش خلق اثر336
3-9-2-4- عناصر داستان336
3-9-3- نقد و بررسی داستان «زاهد و راسو»341
3-9-3-1- خلاصهی داستان342
3-9-3-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی342
3-9-3-3- روش خلق اثر343
3-9-3-4- عناصر داستان344
3-9-4- نقد و بررسی داستان «زاهد و مهمان او»348
3-9-4-1- خلاصهی داستان348
3-9-4-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی349
3-9-4-3- روش خلق اثر350
3-9-4-4- عناصر داستان350
3-9-5- نقد و بررسی داستان «شیر و شغال»353
3-9-5-1- خلاصهی داستان353
3-9-5-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی354
3-9-5-3- روش خلق اثر355
3-9-5-4- عناصر داستان355
3-9-5-5- ارزيابي362
3-10- اسماعیل هنرمندنیا366
3-10-1- نقد و بررسی داستان «آرزوی کبوتر چاهی»367
3-10-1- 1- خلاصهی داستان367
3-10-1-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی367
3-10-1-3- روش خلق اثر368
3-10-1-4-عناصر داستان369
3-10-2- نقد و بررسی داستان «الاغ نادان»373
3-10-2-1- خلاصه‌ي داستان374
3-10-2-2- تطبیق متن بازنویسی شده با متن اصلی374
3-10-2-3- روش خلق اثر375
3-10-2-4- عناصر داستان376
3-10-3- نقد و بررسي داستان «جغد و كلاغ»382
3-10-3-1- خلاصه‌ي داستان382
3-10-3-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي382
3-10-3-3- روش خلق اثر383
3-10-3-4- عناصر داستان384
3-10-4- نقد و بررسي داستان «كليله و دمنه»388
3-10-4-1- خلاصه‌ي داستان388
3-10-4-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي389
3-10-4-3- روش خلق اثر390
3-10-4-4- عناصر داستان391
3-10-5- نقد و بررسی داستان «لاك‌پشت پرنده»396
3-10-5-1- خلاصه ی داستان396
3-10-5-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي397
3-10-5-3- روش خلق اثر397
3-10-5-4- عناصر داستان398
3-10-6- نقد و بررسی داستان «ميمون و لاك‌پشت»401
3-10-6-1- خلاصهی داستان401
3-10-6-2- تطبيق متن بازنويسي شده با متن اصلي402
3-10-6-3- روش خلق اثر402
3-10-6-4- عناصر داستان403
3-10-6-5- ارزیابی408
4-1 عناصر داستانی413
4-2- مقایسهی نویسندگان در ردههای سنی مختلف415
4-3- تصوير و ساير اجزاي تكميلي418
4-4- روش پرداخت آثار419
4-5- سهم گروههای سنی مختلف از بازنوشتهها422
4-6- بررسی قالب بازنوشتهها423
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول 3-1: گزینش آثار از کلیله و دمنه99
جدول 3-2: فراوانی گزینش حكايات از هر باب171
جدول 3-3: فراوانی آثار بازنوشتهی کلیله و دمنه 203
جدول 3-4: فراوانی گزینش آثار باز نوشته کلیله ودمنه 365
جدول 3-5: حذفیات نویسنده 365
جدول 3-6: فراوانی آثار بازنوشته کلیله و دمنه 410
جدول 3-7: آثار باز نوشته از انوار سهیلی 410
جدول 4-1: شیوه پرداخت آثار باز نوشته از کلیله و دمنه421
جدول 4-2: سهم گروه های سنی مختلف از آثار بازنوشته 422
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 2-1: انواع بازنویسی از لحاظ ساختار 16
نمودار 4-1: انواع بازنویسی و باز آفرینی 422
نمودار 4-2: گروه سنی423
نمودار 4-3: قالب آثار423
فصل اول
مقدمه
هر چند مدت زمان بسياري از پيدايش ادبيات كودك و نوجوان نمي‌گذرد، اما در همين دورهي محدود نيز نويسندگان با عزمي استوار تلاش كردند در انواع مختلف ادبي از جمله، داستان، شعر، نمايش‌نامه و …. رسالت خود را نسبت به اين گروه به انجام رسانند.
عده‌اي از اين نويسندگان بر آن بودند تا آثارشان علاوه ‌بر داشتن وجههی ‌ادبي و هنري، ميراث گران‌بهاي كهن را نيز به كودك انتقال دهد؛ گنجينه‌هايي كه در طول تاريخ، نسل به نسل منتقل گشته و به نوعي جزء مفاخر ملي و فرهنگي اين سرزمين محسوب مي‌شوند، اما به دلايل مختلف و از جمله سبك مصنوع و دشوار، كودكان و نوجوانان از آن بي‌بهره‌اند.
بازنويسي و ساده‌نويسي حلقه‌ي اتصال زنجيره‌ي ادب كهن با نسل امروزي و زمينه‌ساز انس و ارتباط كودك با شاهكارهاي ادبي گذشته است.
مهدي آذريزدي از جمله پيشگامان نهضت بازنويسي براي كودكان است كه موفقيتش در اين راه، او را الگوي ساير نويسندگان قرار مي‌دهد تا هر يك به نوعي در اين زمينه دست به هنرنمايي زنند. در سال‌هاي اخير بسياري از متون برجسته و اخلاقي كهن از جمله شاهنامه، مرزبان‌نامه، بوستان و گلستان سعدي و … به بركت بازنويسي در اختيار كودكان و نوجوانان قرار گرفته است.
«پيش از آن، كودكان بايد شاهنامه، گلستان يا بوستان را همان‌گونه كه نوشته شده بود، مي‌خواندند. هدف، تنها خواندن بود، نه فهميدن. اما هنگامي كه به گنجايش شناختي كودك و نوجوان توجه شد، اين پرسش براي دست‌اندركاران ادبيات كودكان پيش آمد كه آيا كودكان مي‌توانند متن‌هاي دشوار ادبيات كهن را بفهمند؟ هدف اين بود كه آنان با اين آثار آشنايي يابند، نه اين كه به اجبار و بدون منطق روشن آنها را بخوانند. اين مرحله در فرآيند شكل‌گيري بازنويسي براي كودكان از اهميت بسيار برخوردار بود». (محمدي و قاييني، 1382: 6/455).
كليله و دمنه نيز گنجينه‌اي است غني و پربار كه علاوه بر مفاهيم اخلاقي و آموزنده، به دليل تمثيلي بودن و بيان سرگذشت حيوانات كه مورد علاقه‌ي كودكان است، توجه‌ هر نويسنده‌اي را كه در حيطه‌ي ادبيات كودك فعاليت دارد، به خود جلب مي‌كند.
اين پژوهش به بررسي 50 بازنوشتهی کلیله و دمنه از 10 نويسنده برگزيده پرداخته و شيوه‌هاي خلق و عناصر داستاني آن را نسبت به متن كهن بررسي كرده است.
1-2- پيشينه‌ پژوهش
دربارهی بازآفريني و بازنويسي متون كهن براي كودكان و نوجوانان، چندين مقاله و كتاب به چاپ ‌ رسيده است كه به آن اشاره ميشود:
1. هاشمینسب، صدیقه (1371). کودکان و ادبیات رسمی ایران. بررسی جنبههای مختلف بازنویسی ادبیات کلاسیک ایران برای کودکان و نوجوانان. تهران: سروش.
در اين كتاب نويسنده بعد از معرفي انواع شيوههاي پرداخت آثار (بازنويسي، بازآفريني و ….)، آثار ‌ نويسندگاني را كه در زمينهی كودك و نوجوان به بازنويسي پرداختهاند، مورد نقد و بررسي قرار داده و ‌ نقاط ضعف و قوت آنها را بازنموده است.
2. پایور، جعفر(1379). «سیری در بازنویسیهای معاصر از ادب کهن- 1(شاهنامه)». کتاب ماه کودک و نوجوان. سال چهارم. آذر ماه.
در اين مقاله نويسنده بعد از تعاريفي از بازنويسي و بازآفريني، به ضرورت توجه به بازنويسي خلاق اشاره كرده و نمونه‌هايي از بازنويسي‌هاي شاهنامه‌ را با ذكر مواردي از بازنوشته‌هاي نادرست نام مي‌برد.
3. پيكره و پيام در ادبيات جلال‌الدين كزازي، تهران، ويژه‌نامه‌ي نخستين جشنواره‌ي كتاب كودك و نوجوان، 1379.
اين پژوهش بيشتر به ساختار اثر پرداخته و تفاوت ادبيات كودك و بزرگسال را بيان داشته است. از نظر نويسنده هر اثري دو كاربرد واژگاني و زيباشناختي دارد، اما ساختار زباني مورد اهميت است.
4. متون كهن مقدس نيستند، ميزگرد پژوهش‌نامه‌ي ادبيات كودك و نوجوان، تهران، نشر افق، 1380.
اين پژوهش مربوط به ميزگردي است كه توسط ابراهيم اقليدي، محمد شريعتي و شهرام رجب‌زاده، برگزار شد و در آن بحث پيرامون اهميت بازنويسي متون كهن شكل گرفت و نتيجه‌ي اين مباحث اهميت در نظر داشتن اصول بازنويسي و از جمله اهميت فرم و ساختار و محتوا شد.
5. پايور، جعفر(1380). شیخ در بوته. تهران: نشر اشراقیه.
در اين كتاب نويسنده بعد از بيان شيوه‌هاي مختلف توليد آثار، از روش بازنويسي و بازآفريني نام برده و سپس با بيان انواع روش‌هاي بازنويسي، از هر يك شاهد مثالي آورده آن را توضيح مي‌دهد. هر چند مورد اشاره‌ي پايور بازنويسي‌هاي كودك و نوجوان نيست، اما اثر او براي بازنويسان در اين رده‌ي سني مفيد و راه‌گشا است.
6. كريم‌زاد، مريم. (1384). تاثير شاهنامه بر ادبيات كودكان (بررسي بازنويسي‌ها و بازآفريني‌هاي شاهنامه براي كودكان و نوجوانان).
اين پایاننامه در پنچ فصل نوشته شده است كه در آن، پس از طرح مبادي تحقيق در فصل نخست، به مسأله حضور داستانهاي شاهنامه در ميان مردم و پيشينه‌ي آن در فصل دوم پرداخته است. در فصل سوم تاريخچه، در فصل چهارم تعاريف بازنويسي و بازآفريني و معرفي تعدادي از آثار و در فصل آخر، با ارائه‌ي نموداري، شيوه‌ي بازنويسي از شاهنامه براي كودكان از آغاز تا سال 1383 مشخص گرديده است.
7. سنجري، جميله (1384). «نقد و بررسي آثار بازنويسي شده از شاهنامه، كليله و دمنه، مرزبا‌ن‌نامه، منطق‌الطير، مثنوي و گلستان براي كودكان و نوجوانان».
پژوهش‌گر در اين اثر با انتخاب حكاياتي از متون ياد شده، آنها را مورد تحليل قرار داده و به اين سوال پاسخ گفته است كه آيا اين بازنويسيها با مهارت و موفقيت ارائه شده است يا خير.
8. اخوت، فرزانه (1386). «نگاهي بر بازنويسي‌هاي مثنوي براي كودكان و نوجوانان».
در اين مقاله نويسنده بعد از بيان اهميت مثنوي، ضرورت بازنويسي از متون كهن را بيان داشته است. از نظر او بازنويسي بايد به گونه‌اي شكل گيرد كه به روح و پيام اثر اصلي خدشه‌اي وارد نشود.
9. سنجري، جميله (1386). «مولانا و روش‌هاي خلق و توليد مجدد آثار او».
در اين پژوهش نويسنده به تعريف بازنويسي و بيان انواع آن پرداخته است.
10. پايور، جعفر(1380). «بررسی چند دهه بازنویسی از مثنوی». کتاب ماه کودک و نوجوان. اردیبهشتماه.
در اين مقاله پایور به اهميت مثنوي و نقش آن در تربيت پرداخته و سپس بيان مي‌دارد كه بازنويسي مثنوي نيازمند مهارت والايي است تا به روح نوشته‌ي اصلي خدشه‌اي وارد نشود. نويسنده‌ نمونه‌اي از حكايات بازنوشته از مثنوي را نيز مورد نقد و بررسي قرار داده است.
11. پاپور، جعفر (1387). «روش بازنویسی، بازنویسی توأم با بازنویسی». روشنان. دفتر هفتم.
در اين مقاله نويسنده به تعريف و بيان انواع بازنويسي پرداخته و سپس براي هر يك نمونه‌هايي را نقل مي‌كند. این پژوهش نیز هرچند به طور اختصاصی به بررسی بازنویسیهای مربوط به کودک و نوجوان نپرداخته است، اما شیوهی پرداخت آثار را برای نویسندگان این ردههای سنی معرفی کرده است.
12. جمالي، فروغ‌الزمان (1387). «توضيح چند نكته درمورد بازنويسي و بازآفريني». روشنان. دفتر هفتم.
در اين مقاله نويسنده 44 بازنوشته از متون كهن را مورد نقد و بررسي قرار داده و بعد از مشخص شدن روش آفرينش اين بازنوشته‌ها، آنها را با معيارهاي همان روش از جنبه‌هاي مخاطب‌شناسي، ساختاري و ارتباط متن و تصوير مورد مطالعه قرار داده است.
13. سنجري، جميله (1387). « روش‌هاي خلق و توليد آثار ادبي ». روشنان. دفتر هفتم.
نويسنده بعد از بيان انواع روش‌هاي توليد آثار ادبي، هر كدام را تعريف كرده و براي آن شاهد مثالي نقل مي‌كند. او روش گردآوري و تصويرگري را براي كوكان مفيد و سودمند مي‌داند.
14. جلالي، مريم (1389). «شاهنامه در ادبيات كودك و نوجوان».
در اين رساله تمام آثار بازنويسي شده از شاهنامه از سال 1320 تا كنون از لحاظ ساختاري، محتوايي و … بررسي شده است.
15. صفري، جهانگير، مسعود رحيمي و سجاد نجفي بهزادي (1390). «نگاهي بر عناصر داستان در بازنويسي كتاب «قصه‌هاي شيرين كليله و دمنه براي نوجوانان».
اين مقاله نخست اهميت كتاب كليله و دمنه را برشمرده و سپس به بررسي و مقايسه متن بازنويسي شده به لحاظ اصول مهم داستاني (پيرنگ، شخصيت‌پردازي، درون‌مايه و …) با متن كهن پرداخته است.

1-3- هدف پژوهش
اين پژوهش كه در پرتو آن آثار ده بازنویس مورد نقد و بررسي قرار گرفته است، میتواند الگویي براي نويسندگان ادبيات كودك و نوجوان باشد، زيرا در اين پژوهش از يك طرف آثار هر نويسنده به تنهايي بررسي و نقاط ضعف و قوت، شیوهی پرداخت و گزینش و همچنین تصویرسازی آن نمايان شده و از ديگر سو در يك تحليل جامع، آثار تمامي نويسندگان مقايسه و در نتيجه بهترين بازنويس انتخاب شده است. حال پي بردن به علل و رمز موفقيت بازنويس برگزيده كه قسمتي از اين پژوهش به آن پرداخته است، راهي است هموار كه دوست‌داران كار در زمينه‌ي ادبيات كودك با پيمودن آن مي‌توانند رسالت خود را نسبت به اين گروه به انجام رسانده آثار ارزنده‌اي را كه از همه لحاظ با نيازهاي آنها مطابق است، فراهم آورند. بررسي عناصر داستاني در آثار بازنوشته، شناخت تغييراتي كه در اين عناصر نسبت به متن كهن ايجاد شده و در نهايت تحليل اين مطلب كه آيا شيوه‌ي جديد داستان‌پردازي بازنويس به جا و متناسب با فهم و روحيه‌ي كودك و نوجوان بوده است، از ديگر اهدافي است كه اين پژوهش به آن پرداخته است.
1-4- اهميت و ضرورت پژوهش
گستردگي و گيرايي منابع ادبيات رسمي و عاميانه كه موضوعات متنوع عاشقانه، اخلاقي، حماسي، ديني و تاريخي را در خود گنجانده است، آنها را براي كودكان و نوجوانان شايسته‌ي بازنويسي قرار داده‌است، به طوري كه «سنجش بين آثار نگارشي و آثار گردآوري شده و بازنويسي نشان مي‌دهد كه بار تاثيرگذاري بخش گرد‌آوري شده در گستره ادبيات رسمي و ادبيات و فرهنگ عاميانه، سنگين‌تر از بخش نگارشي بوده ‌است. به سخن ديگر بايد گفت راه ‌گذار از ادبيات نو كودكان، با اين گردآوري‌ها و بازنويسي‌ها هموارتر شد.» (محمدی و قایینی، 1386: 6/428)
با توجه به تاثير انكارناپذير ادبيات بر رشد و شكوفايي استعدادهاي كودك، امروزه بسياري از متون برجسته‌ي كهن به شيوه‌ي ساده‌نويسي، بازنويسي و بازآفريني براي آنها ساده و قابل‌فهم شده است.
كليله و دمنه نيز گنجينه‌اي است گران‌بها كه مفاهيم اخلاقي، سبك تمثيلي آن و حضور حيوانات و بیان سرگذشت آنها در قصههای آن، انگيزه‌اي شد تا از طريق بازنويسي براي كودكان و نوجوانان ساده ‌شود.
اما اين مطلب كه آيا در اين بازنويسي‌ها، عواطف، روحيه و نيازهاي اين گروه در نظر گرفته شده و آيا خود بازنويس توانسته است، متن كهن را به خوبي انتقال دهد، امري ضروري است كه اين پژوهش به آن پرداخته است.
به عبارتی«زبان و ادب پرصلابت است و كودك و نوجوان لطيف، چگونه بايد آشنا كرد شيشه و سنگ را تا يكي نشكند و ديگري نيز ناشناخته نماند و در اثر برخوردهای نابه‌جاي پياپي، هر يك از هويت خود خارج نشود.» (هاشمي‌نسب، 1371: 1).

1-5-روش پژوهش
روش پژوهش كتابخانهاي و از نوع توصيفي- تحليلي است.
ابتدا فهرست تمامي منابع از طريق مراجعه به پايگاه‌هاي معتبر الكترونيك، مركز اسناد و كتاب‌خانه ملي فراهم و سپس براي گردآوري آن اقدام شد. اما پيش از آن، از يك طرف با مشاهده فهرست طولانی منابع و از ديگر سو به دليل گستردگي كار كه علاوه بر پرداختن به روش خلق آثار، كاربرد عناصر داستاني و مقايسه‌ي آن با متن اصلي را نيز دربرداشت، عزم بر آن قرار گرفت كه اين پژوهش در دو پایاننامه انجام پذيرد. در نتيجه قسمت نخست آن به سال‌هاي 1383-1362 اختصاص يافت و در دوره دوم نيز آثار نويسندگان سال‌هاي 1389-1384 مورد بررسي قرار گرفت. سهم عمده‌ي منابع، با مراجعه به انتشارات آن و قسمتي از آن نيز از طريق ارتباط با مولفان آثار به دست آمد. اين در حالي است كه تلاش‌هاي اوليه براي جمع‌آوري منابع از طريق مراجعه به كتاب‌فروشي و كتاب‌خانه‌هاي مختلف، راه به جايي نبرد. بعد از اين مرحله نيز تعدادي از آثار نويسندگان، حذف و از دايره‌ي پژوهش خارج شد، زيرا به طور معمول شيوه‌ي بازنويسي بعضي از مولفان در تمامي آثار يك دست و مشابه است؛ به عنوان مثال گل محمدي، سعيدي و عيوقي در نگارش كتاب‌هاي خويش، روش ‌واحدي را در پيش مي‌گيرند. از اين رو يك اثر نويسنده، نمايندهی ساير آثار و نشان‌دهنده‌ي سبك و روش او است و به همين دليل به جاي تمامي آثار مولف به 5 يا 7 مورد اكتفا شد. از طرفي به جاي پرداختن به آثار مختلف يك نويسنده، سعي شد آثار ساير نويسندگان مورد بررسي قرار گيرد تا علاوه‌بر افزايش ارزش كيفي پژوهش، امكان مقايسه‌ي بازنوشته‌ها و در نتيجه انتخاب بهترين بازنويس فراهم شود.
بايد توجه داشت كه حذف اين منابع، نه تنها خللي در پژوهش ايجاد نكرد؛ بلكه زمينه‌ساز شد تا بر ارزش كيفي كار افزوده شود. پایاننامه‌ي حاضر به دوره‌ي دوم (1389-1384) اختصاص دارد و حدود پنجاه بازنوشته از ده نويسنده معتبر را از ديدگاه شيوه‌ي بازنويسي، كاربرد عناصر داستاني و مقايسه‌ي آن با متن كهن، مورد نقد و بررسي قرار داده است.
اين پژوهش در چهار فصل فراهم آمده است. فصل اول شامل مقدمه، تعريفي كلي از موضوع تحقيق، پيشينه، هدف، اهميت و روش پژوهش است. مباني نظري و مباحثي درباره‌ي بازنويسي و بازآفريني متون كهن، فصل دوم را به خود اختصاص داده است. در سومين فصل كه در واقع پيكره‌ي اصلي پژوهش است، آثار بازنوشته ده نويسنده از حكايات كليله و دمنه مورد نقد و بررسي قرار گرفته است و سرانجام در آخرين فصل، نتايج و يافته‌هاي پژوهش ارائه شده است. طرح نظرياتي در جهت بهبود شيوه‌ي پژوهش در اين موضوع مبحثي است كه در پايان همين فصل به آن اشاره شده است.
16 سؤالات پژوهش
1- عناصر داستانی (شخصیتپردازی، پیرنگ، موقعیت و موضوع) درآثار اقتباسی مورد نظر، چگونه پرداخت شده است؟
2- موفقیت یا عدم موفقیت نویسندگان در بازنویسی، بازآفرینی، اقتباس و سادهنویسی، تا چه اندازه بوده است؟
3- این آثار براساس چه آموزهای بازخوانی شدهاند (سیاسی، اخلاقی، مذهبی و…)؟
4- چه مقدار ازآثار اقتباسشده از کلیله و دمنه برای گروه سنی کودکان و چه مقداری برای گروه سنی نوجوانان منتشر شده است؟ چه نسبتی ازاین آثار در قالب شعر، چه نسبتی در قالب داستان و چه نسبتی در قالب نمایشنامه قرار می گیرد؟

فصل دوم
مباني نظري پژوهش
2-1- روشهای خلق آثار
آثار هنري و ادبي سهم بسزايي در رشد و شكوفايي استعدادهاي كودكان و نوجوانان بر عهده دارد. اين آثار به روش‌هاي مختلفي از جمله بازنويسي، بازآفريني، ترجمه و بازپرداخت و خلق بي‌واسطه كه حاصل قوه‌ي تخيل و ذهن نويسنده است، به وجود مي‌آيد. (پايور، 1379: 13)
گردآوري، تصويرگري و گزيده نويسي از روش‌هاي ديگر پديد ‌آوردن آثار براي گروه‌هاي سني مختلف است.
2-1-1- خلق بیواسطهی آثار( آفرینش)
در این روش نویسنده به خلق اثری که تنها زاییدهی ذهن و تخیل خود او است میپردازد. همانند «قصههای مجید» هوشنگ مرادی کرمانی.( سنجری،1387: 56)
2-1-2- تصویرگری
در این روش تصویر سهم بسزایی در رساندن مفهوم مورد نظر نویسنده ایفا میکند و با ایجاد حظ بصری به ویژه در متون بازنوشته، او را به سوی مطالعهی آثار کهن میکشاند. این تصاویر موضوعی، به منظور افزایش غنا و تأثیرگذاری، با آراستن، تهذیب و تزیین نیز همراه است. همچون «درخت زندگی» و « فیل در خانهی تاریک» فیروزه گلمحمدی( همان: 57-56)
2-1-3- گزیدهنویسی
گزینش بخشی از کتابهای کهن به تناسب نیاز مخاطب با حذف زواید و مطالب غیرضروری و همچنین تا حدی خلاصهنویسی، گزیدهنویسی نام میگیرد. همانند گزیدهی غزلیات حافظ یا مولانا.
(همان: 57)
2-1-4- گردآوری
در این روش که بیشتر به منظور شناخت فرهنگ، سنت، اندیشه و به طور کلی رفتار و آداب پیشینیان انجام میپذیرد، حکایتها، قصهها، مثلها، ضربالمثلها و اشعار اقوام گوناگون جمعآوری و سپس چاپ میشود. « افسانههای خراسان » حمیدرضا خزاعی و « سی و سه قصه از سرزمین ایران » حسین میرکاظمی از این دست آثار به شمار میرود(همان: 57).
2-1-5- ترجمه
ترجمه روشی است که در آن مترجم، آثار سایر ملل و اقوام را به منظور شناخت مسایل گوناگون و یا التذاذ از آن به زبان سرزمین خود بازمیگرداند. امروزه بسیاری از آثار برجستهی ادبی برای کودکان و نوجوانان ایرانی ترجمه شده است (همان: 58).
2-1-6- ترجمه-بازنویسی
در این روش اثری با اعمال پارهای تغییرات بر حسب نیاز مخاطب و ذوق مترجم، به زبان مقصد برمیگردد و سپس با تغییرات بسیار نسبت به متن اصلی بازنویسی شده در اختیار مردم قرار میگیرد. از جمله آثاری که به این روش نگارش یافته است، میتوان از «قصههای شب اسدالله شعبانی» و « نقاش و قوهای وحشی » نام برد (همان: 58)
2-1-7- بازآفرینی
يكي ديگر از روش‌هاي توليد آثار، بازآفريني است؛ فني كه در آن ساختار و موضوع اثر كهن به كلي دگرگون مي‌شود. «بازآفريني يك نوع دخالت همه جانبه در متون چه كهن و چه معاصر است. به گونه‌اي كه بعد از بازآفريني ما با اثر جديدي روبرو مي‌شويم.»(توزندهجاني، 1387: 22)
«اهمیت این بازآفرینیها در این است که همچون پلی بین گذشته و حال، ارزشهای منفی گذشته را طرد یا ترمیم و اصلاح میکند و علاوه بر افزایش گنجینه آثار ادبی و تنوع آنها، ارزشهای جدید را مطرح میسازد. همچنین زبان را که بیانگر روح جامعه و نشانه مقطعی از تاریخ است، تکامل
میبخشد.»(پایور، 1387: 579)
2-1-8- بازنویسی
روشی است که در آن متن کهن و یا حتی جدید، بیشتر به منظور امروزی و قابل فهم شدن، دوباره نگارش مییابد. گاه نیز ساختار اثر پیشین دگرگون شده و ساختی جدید به خود میگیرد.
2-1-8-1- بازنویسی توأم با بازآفرینی
گاه در خلق يك اثر، دو روش بازنویسی و بازآفرینی به كار گرفته مي‌شود. به عنوان مثال فردوسي شاهنامه را با استفاده از این دو روش پديد مي‌آورد. شاعر از طرفي با ساختار نو دادن به افسانه‌هاي تكراري، آن ‌را به صورت خلاق بازمي‌نويسد و سپس با خلق شخصيتي جديد به نام رستم، اين روايات پراكنده را به هم ربط داده دست به بازآفريني مي‌زند. (پايور، 1387: 34-33)
سنجري نيز شاهنامه فردوسي و منطق الطير عطار را آميزه‌اي از بازنويسي و بازآفريني مي‌داند. (سنجري،1387: 58)
2-1-8-2- بازنویسی ساده و خلاق
براي بازنويسي تقسيم ‌بندي‌هاي متنوعي صورت گرفته است. گاه به لحاظ ساختار يك متن آن را به ساده و خلاق طبقه‌بندي مي‌كنند.
در آغاز كار كه نويسندگان به هدف آشنايي كودك و نوجوان با آثار كهن، به ساده و قابل فهم كردن و زدودن كهنگي از آن، اكتفا مي‌كردند و هنوز خلاقيتي در بازنوشته‌ها به چشم نمي‌خورد، تنها از اصطلاح بازنويسي استفاده میشد. «بازنويسي، يعني به زبان امروزي در آوردن متون كهن فارسي، به ‌طوري كه كهنگي زبان اثر كهن گرفته شود.» (پايور، 1379: 14)
پايور در اين تعريف به نخستين بازنوشته‌ها، يعني آثار خانلري و آذريزدي نظر داشته است كه در آن متن كهن ساده و امروزي شده بود. (پايور، 1387: 522)
تنها اندكي زمان لازم بود كه پايور به نقص تعريف خود پي ببرد. او بعد از مشاهده‌ي تفاوت ساختاري آثار بازنوشتهی جديد با متن كهن، عنوان مي‌دارد كه«تعريف قبلي را اصلاح و تكميل نموده و بازنويسي‌ها را به دو گونه تقسيم كردم: بازنويسي ساده و بازنويسی خلاق. بازنويسي ساده يعني اثر كهن را به زبان امروزي در‌آوردن و بازنويسي خلاق به معني ساختار نو به موضوع كهن دادن است.» (پايور، 1379: 15)
بنابراين پايور با توجه به ساختار آثار، بازنويسي را به دو دسته‌ي ساده و خلاق تقسيم مي‌كند؛ عنوانهايي كه جمالي، توزندهجاني و سنجري نيز در بر شمردن شيوه‌هاي بازنويسي آن را به كار برده‌اند. با اين تفاوت كه دو نويسنده‌ي اخير، از بازنويسي خلاق به بازنويسي خلاقانه یاد میکنند. توزندهجاني در تعريف بازنويسي ساده و خلاق بيان مي‌دارد كه «گاه آن (بازنويسي) را به ساده ‌كردن زبان اثر دانسته‌اند؛ اما بايد گفت بوده‌اند كساني كه تنها به اين جنبه از كار بسنده نكرده و با شخصيت‌پردازي و فضاسازي مناسب به اثر جلوهی ديگري داده‌اند كه اين نوع بازنويسي را بازنويسي خلاقانه نام‌گذاري كرده‌اند.» (سنجري،1387: 22)
در نظر همه‌ي اين پژوهشگران، بازنويسي‌اي خلاق است كه در آن ساختار اثر دگرگون شود؛ بدون تغيير در محتوا و موضوع. از اين رو « بعد ساختاري آثار نقش تعيين كننده‌اي دارد. اگر بهترين محتوا با ساخت ضعيف و سست و به دور از خلاقيت ساختاري به وجود آيد، فاقد ارزش هنري است. به عكس، اگر محتواي ضعيف از خوش‌ساختي نصيب برد، مي‌تواند قابل پذيرش واقع شود.» (پايور،1376و 1377: 520)
2-1-8- 3- سایر انواع بازنویسی
اما هاشمي‌نسب در تعريف بازنويسي ديدگاهي خاص دارد. به عقيده او «نگارش مجدد تمام يا سهمي از يك اثر با استفاده از فن تخليص و سادهنويسي به طريق بازنويسي، ساده نويسي، بازآفريني بدون تغيير درونمايه و محتوا باز‌نويسي ناميده مي‌شود.» (هاشمينسب، 1371: 43)
اين تعريف به دو ويژگي ساده‌نويسي و خلاصهنويسي براي همه‌ي انواع نقل شده، اشاره دارد. هاشمي‌نسب در يك تقسيم‌بندي از پنج عنوان بازنويسي نام مي‌برد:
الف. بازنويسي متاثر از سبك اصلي: در اين روش اثر بازنوشته، متاثر از روح نوشته اصلي و به همان سبك است و تنها خلاصه و ساده‌نويسي مي‌شود.
ب. بازنويسي به روايت آزاد: يك نوع سادهنويسي است كه بازنويس براي انطباق اثر با مخاطب در ايجاد تغييراتي مختصر مختار است.
ج. بازآفريني: آفرينش مجدد اثر، بدون دخل و تصرف در چارچوب كلي اثر و با ارائه پرداختي نو از درونمايه.
د. خلاصهنويسي: بيان متن كهن به كوتاه‌ترين شكل ممكن در عين سادگي ‌و قابل فهم بودن آن.
ه. برگردان و بازنويسي يا بازآفريني: در اين روش متني غير فارسي، ترجمه و سپس بازنويسي يا بازآفريني مي‌شود. (هاشمي‌نسب، 1371: 50-51)
در اين تعريف خلاصه‌نويسي همان ساده‌نويسي است كه به‌طور ويژه در تمامي انواع بازنويسي مشاهده مي‌شود و در جايي خود نويسنده در تعريف ساده‌نويسي اظهار مي‌دارد كه «يك نوع خلاصهنويسي است، در بيان پيام يا پيام‌هاي اصلي يك متن به كوتاه‌ترين شكل ممكن با بياني ساده و قابل فهم براي مخاطبان.» (همان :43)
در يك تقسيم‌بندي ديگر آثار بازنويسي و بازآفريني شده به انواعي از جمله بازنويسي از نثر به نظم، بازنويسي از نظم به نثر، بازنويسي به طريق نمايش‌نامه و فيلم‌نامه و….. تقسيم مي‌شود. (هاشمي‌نسب، 1371: 51)
پايور در كنار بازنويسي توام با بازآفريني، روش‌هاي ديگري را براي اين فن عنوان مي‌دارد از جمله بازنويسي به شكل خاص، بازنويسي از وقايع تاريخي و سرگذشت‌هاي استثنايي، بازنويسي آثار و حكايات شفاهي و بازنويسي‌هاي متعدد از روي يك موضوع واحد. (پايور، 1379: 16)

2-1-8-3-1- کاستیهای تقسیمبندیها موجود از لحاظ ساختار
به نظر مي‌رسد تقسيم بندي هاشمي‌نسب و پايور، هر يك كاستي‌هايي دارد؛ از يك طرف در كلام ‌هاشمي‌نسب، نشاني از بازنويسي خلاق نيست و از ديگر سو نيز پايور نوع بازنويسي ساده را به روشني مشخص نمي‌كند. گاه در بازنويسي ساده، متن به همان سبك و سياق ماخذ است و تنها زبان ساده و امروزي مي‌شود، گاه نيز بازنويس از روح نوشته اصلي دور شده و بدون ايجاد دگرگوني در ساختار اثر، به سبك و زباني متفاوت با متن اصلي روي مي‌آورد. در اين روش ساده‌نويسي به اوج خود مي‌رسد. پايور بدون هيچ تمايزي براي اين دو مقوله، عنوان بازنويسي ساده را به‌كار مي‌برد، اما هاشمي‌نسب بازنويسي ساده نخست را متاثر از سبك اصلي و ديگري را بازنويسي به روايت آزاد نام مي‌نهد. كتاب‌هايي نيز كه هر دو نويسنده در زمينه‌ي بازنويسي ساده، به عنوان شاهد مثال ذكر كرده‌اند، گواه اين مطلب است. پايور در مقاله ساخت در بازنويسي، از آثار زهرا خانلري و آذريزدي كه به زبان روز در آوردن متون كهن است، به بازنويسي ساده ياد مي‌كند. (پايور،1376و1377: 522) در حالي كه هاشمي‌نسب آثار خانلري را كه به سبك ماخذ است، بازنويسي متاثر از سبك اصلي دانسته و آثار آذريزدي را بازنويسي به روايت آزاد معرفي مي‌كند. (هاشمي‌نسب، 1371: 52)
بهتر است براي رسيدن به يك تقسيمبندي درست و به‌جا از انواع بازنويسي به لحاظ ساختار، نظرات پايور و هاشمي‌نسب را به هم آميخت تا هم جاي خالي بازنويسي خلاق در تقسيمبندي هاشمي‌نسب پر شود و هم ساده‌بودن بازنويسي به روشني مشخص گردد.

نمودار 2-1: انواع بازنویسی از لحاظ ساختار
البته بازنویسی به روایت آزاد تا حدی ساده است که در ساختار اثر اصلی دگرگونی اساسی رخ ندهد، وگرنه وارد حوزهی بازنویسی خلاق و حتی بازآفرینی میشود.
2-2- قدمت بازنویسی و بازآفرینی در ایران و جهان
بازنويسي و بازآفريني هر چند در دهه‌هاي اخير مورد توجه قرار گرفته و دست نويسندگان را در نگارش آثار براي گروه‌هاي سني مختلف بازگذاشته است، اما قدمت آن به روزگاران كهن و قرن‌هاي نخستين باز مي‌گردد. بسياري از متوني كه امروزه به طور مثال در زمينهی ادبيات كودك و نوجوان، توجه‌ هر نويسنده‌اي را به خود جلب مي‌كند، خود بازنويسي يا بازآفريني از متن يا افسانهای ديگر بوده است. به عبارتي ديگر از روزگاران كهن كه كار گردآوري و انسجام بخشيدن به افسانه و حكايات جاري بر زبان مردم آغاز شد، اين دو فن نيز پديدار گشت. شاهنامه يكي از قديمي‌ترين متوني است كه داستانهايش، بارها به اشكال مختلف بازنويسي، بازآفريني، ساده‌نويسي توجه نویسندگان را به خود جلب کرده است؛ حكاياتي كه شاعر حماسه‌سراي ايران، آن را از زبان دهقانان و مردم عادي شنيده است.
به گفته‌ي پايور در آفرينش شاهنامه، هر دو روش بازنويسي و بازآفريني به كار گرفته شده است. در قرن چهارم هجري با جوشش احساسات ملي و توجه به فرهنگ و تاريخ گذشتهی ايران و در نتيجه جمع‌آوري روايات و افسانه‌هاي ملي، شاهنامه‌هاي متعدد و از جمله شاهنامهی ابومنصوري، يعني منبع مهم فردوسي در سرايش شاهنامهی معروف، پديد مي‌آيد. فردوسي از اين نكته به خوبي آگاه است كه اين افسانه‌ها را مردم بارها شنيده‌اند و در نتيجه نياز به نوآوري به شدت احساس مي‌شود، از طرفي تغيير موضوع نيز به سبب حضور دهقانان كه بر كار او نظارت داشتند، امكان‌پذير نبود. بنابراين تنها چاره را در آن مي‌بيند كه به ساختار حكايات دست برده يك بازنويسي خلاق ارائه ‌دهد. از ديگر سو فردوسي اين افسانه‌هاي پراكنده را با خلق شخصيتي به نام رستم كه در منابع پيش نشاني از او نيست، به هم پيوند داده دست به بازآفريني ميزند (پايور، 1387: 34-33) پايور با اشاره به قدمت ديرينه‌ي بازنويسي و بازآفريني در ايران و جهان، از ايلياد و اوديسه هومر و كمدي الهي دانته نام مي‌برد كه هم‌چون شاهنامه با دو روش بازنويسي و بازآفريني به



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید